Тоаркхо-Хьажий къонахчал (Гарданов Т. 170 шу дизарга)

Вай къаман юкъе тайп-тайпарча замашка дукха дика къонахий хиннаб. Из ха йиш я, духхьал багахбувцама чудоагIаш долча турпала иллешка хьежача а. Уж дукха да цунна юкъе, цо хьагойт къонахий а вай мехка дукха хиннилга. Уж хиннабецаре, иллеш а хургдацар, яьссача моттиге хьахилац цу тайпара хIама. МалагIча нахах доахаш хиннад цу тайпара чулоацам бола иллеш? Шийна рузкъа Iоадеш, дезала напагIа Iалашдеш, доаккхий доахана Iулаш, боахамаш хиннадар аьнна, цу тайпарча сагах къонах лоархIаш хиннавац. Нагахьа санна къаман дагара вале, цунга ена хало яйе гIерташ къахьеге, гIо эшача наха новкъостал дойя, тIом бе безача майра вале, герзаш дика дале, болх бе безача хьинар гойте, дувхача барзкъанна эздий вале, тешаме доттагIа вале – цох къонах лархIа воагIаш хиннав. Масала, вай къамах веце е (из тоаркхошха хиннав), дика къонах а лакхе аз мел хьоахаяь белгало шийх йоаллаш а хиннав аьдий Сурхо. Иллешка бувцаш гу вайна Байсхара Мочкъа, Уцага Малсаг, Яндиев ЗаIам, царех тарра кхыбараш. Майрра цар мугIаре дIаоттаве мегаргволаш ва аз вувцаш вола Гарданов Тоаркхо-Хьажа а. Цох духхьал иллеш даьха ца Iеш, очеркаш а романаш а язъяьй. Шоана дагайоагIаш хила еза Аушев Дреса Махьмада язъяь хинна «Даьй наькъаш» яха поэма. Цунна юкъе да укх тайпара дешаш: «Кулг лесто Тоаркхос, гув тIа этта: -Деникино ши полк дIаех! Тулл кортали, лойя, кийна метта! Хул большевикех Iаьржа эхь! Шатое лоам чу латт Гикало. Ва кIантий гулбеш Асланбек! Гобаьккха гIеттаб цIера ала! ХIанз арара мух вай аьттонна хьекх. Мухь хьéкхар наха, мохк бар кхехкаш. Каетташ герзех, буаш дув: -Iойоахкаргья вай, леташ, тIехкаш! Цхьа баьри ца луш, деза дов…» Укх мугIарашка ювцар я Антон Деникина бIу вай мехках лата кийчлуш хинна ха. Мичахьа хиннаб цу хана дукхагIбола къонахий? Из вайна массарна дика ховш да. КIеззига денал ший дегIаца долча сага эхь хеташ хиннад, ший къамах бола вежарий бовш латтача хана, цIагIа вагIа. Цудухьа бIаьра баьнна къоаной а тIехьа, шоай мохк лорабеш, гIоазота байнаб. Цунна дола тешал да Зязиков ГIуша-Хьажий валар. Вайна тахан белггала цIераш яха ца хойя а, цу тайпара турпалал гойташ бIаьш бола гIалгIай къоаной байнаб. Нагахьа санна уж а кхыбараш а иштта лаьттабецаре, герзах викъа вола, тIом бе кийчваь Iема вола моастагIа эшалургвацар гIалгIашта. духхьал цхьан Сурхо тIара 47 саг веннав моастагIчун карагIа, шоашта юкъе кхалнах болаш. Царех хиннай Аушева Маци, Аушева Ани, Аушева Совдат, Матиева Жинай, Гагиева Мии (Нальгиев Мандречун нана), кхыбараш. Царех цхьабараш къонахий дегаш ураувттадеш, зовзалá, кхерамá духьаллатта гIо деш хиннаб. Масала, долакха-Юртара долгиев оалмаза Кхоази, Сурхо тIара Аушев Охий РакиIат. Кхыметтел пандар лакха ховр, илли ала ховр; шой дешаца, ашарца латаш хиннаб кхайканза венача «хьаьшах». Хетаргахьа, бокъонца волча тIемхочо дер а цадер а хьадеш хиннад Мальсагова Фатимай «Котдаьлар вай» яха илли. «Партизаний илли» аьнна цIи тиллача укх халкъа илле хийла къонах гIоттаваьв турпалча гIулакхашта. Хьагучох, кхалсаг а я из даьккхар: «Сангала сийна цIи Ювзача дийнахьа, Молхан бикъа кIур Оттача дийнахьа. Къонахий, кIантий Латача дийнахьа, ТIаккха-м ховргдар КIанатий хьинараш.

Молхано цIацкъамаш Мерцача дийнахьа, Моаролгаш исташца Юсача дийнахьа Къонахий, кIантий Латача дийнахьа, ХIаьта-м ховргдар КIанатий хьинараш…» ТIем тIа латтача наьха дегаш ураувттадеш, царна хьехамца, герзаца новкъостал деш, лаьттарех ва Гарданов Тоаркхо-Хьажа. Боккхача революционерашца С. Кировца, Н. Гикалоца, З. Яндиевца, Э. Чабиевца, И. Зязиковца бувзамаш лоаттадаь ца Iеш, нах шийна тIехьабаха ховш, нийсадар царна хьалхадоахаш лаьттарех ва из, къаманна хало яхьаш даьхкача деношка. Шоай лаьтта гIолла чакхдалийта са эскар, аьнна, Деникина массехказа ший нах бахкийтача, цунна жоп деннача наха хьалхалатташ хиннарех цаI ва Гарданов. Керда Iаьдал даьккхача большевикий кулгалхой хьалувца а, уж боабе а дага долаш хиннав цхьан хана паччахьа инарал хинна а. деникин. Тоаркхо-Хьажас а цох тара болча кхыча боккхача наха а, тхох цхьа саг дийна волаш, оаха шо тIехдоалийтаргдац аьннад. Шоай дош гIалгIаша кхоачаш а даьд. деникино амар дайта а хиннад, гIалгIаех хьаяь ши полк шийна кийчъе, аьнна. Из а чакхдалийтадац, моастагIчунгахьа бовла гIертараш совцабе низ кхаьчаб. КIай эскар тIема дагара долга хайча, хьажо кхайкав ший мехкахошка. Цо царга фу аьннад вайна гу халкъа йоазонхочо Боков Ахьмада язъяьча «Тоаркхо-Хьажа» яхача очерка тIара. Из очерк эрсий а гIалгIай а метта кепа теха хиннай «Грозненский рабочий» яхача газета тIа (1998, 5 ноябрь), С. Хамчиевс оттадаьча «Ший овлаш довзар» яхача книжка тIа (Саратов, 2000), л. Зязиковас оттадаьча 8-ча класса долча «ГIалгIай литература» яхача книжка тIа. ТIеххьарчун тIа геттара яьржа, 26 оагIонга дIакхоачаш я из. «Маьждига мимар тIара Тоаркхо-Хьажий оаз хьахазарца, юрта майдан тIа гулбала болабелар нах. дуккхабараш герзаца бар, кхерам тIабоагIилгах сакхувш. – Ва нах, хозий шоана топий таташ? – аьлар Тоаркхо-Хьажас, малхбузехьа пIелг дIа а хьекха. – деникина бIу ба из вайна тIабоагIар! Вай юрташка Николай-паччахьа Iаьдал юхаоттаде лерхI цар! – Из хила йиш яц! Хург а дац! – оазаш яьлар майдан тIа. – Ва нах, фу хургдар, вай ноаноша вай динза даларе? – хаьттар Тоаркхо-Хьажас. – Хургдацар-кх вай укх дунен тIа! – жоп делар наха.

ХIаьта таханарча дийнахьа динза да шоана вай!..» Цу тайпара гIалгIай хьажо вувцаш моттигаш нийслу Боков ахьмада гIоръяьннача «Беке къонгаш» яхача романа юкъе а. Бокъонца хинна, вахарера хьаийца моттигаш я йоазонхочо ший романá а очеркá а юкъеенараш. Тоаркхо-Хьажа а цун мехкахой а бала кийча болга гу вайна, шоашта паргIато енна большевикаш а цар Iаьдал а лорадеш. Гарданов Тоаркхо-Хьажа ваь хиннав 1850 шера СоагIапча. ЗIамига кIаьнк волаш, да-нана доацаш висав из. Цу тайпара моттиг эттача, дуккха къахетамех хул ноанахой. Цар тIа а ийца, наьна вешийца кхувш венав Тоаркхо. Бера хана денз, гуш хул из хьаькъал долаш а, хIаман хьисап де ховш а хилар. Из гойташ массехк моттиг я цун вахаре. Хьужаре ше деша дIавелча, толамаш доахаш из чакхйоаккх цо. Iарбий йоазув-мотт Iомаде вайна хеттача тайпара сел атта а дац берá. ХIаьта а Iилмашцара безам боккха хиларах, Тоаркхос карадерзаду уж шаккха хIама. Цига цо толам баьккха хилча, моллал дешар тIа а ка яргьяр-кх укхун, аьле, нохчашкахьа деша вохийт из ноанахоша. дика дешаш чакх а воал. Юххера, ноанахоша гIо ду цунна Хьажий-ЦIа ваха. Цигара нах, Пайхамар ваьхача мехкара Iарбий, геттара паргIата а, ялсмала санна хоза а бахаш хургба меттадар Тоаркхонна. Бакъда цунна дайна сурт кхыча беса дар. дукхагIбола Iарбий а, Гарданова мехкахой санна, къе-миска боахкар, хала балхаш деш бале а. Цар хьакъ дуараш бIаьхий нах бар. Цигара вахар а вайцигарча наьха вахар а вIаший нийсдича, хайра Тоаркхонна, дукхагIбола нах воча хьалашка хIана бах. Укхаза хувцалу цун вахарцара, Iаьдалцара уйлаш. Мехка доал шоай караэца гIертача большевикашкахьа озабезам бе воал из. Вешта аьлча, сомайоалаш йоагIа цун революционни уйлаш. Цудухьа хьаллоац цо керда Iаьдал. Цо къеча наха лора лаьтташ, дешара паргIато, нийсхо, къебараштеи бIаьхийбараштеи дийкъа доаца вахар. Большевикий гIортор хинна дIаотт Гарданов гIалгIай а нохчий а мехка Iаьдал бахьан долаш лаьттача къовсама юкъе. Нохчашкахьа вохийт из тIема декхар тIадилле. Цига цу хана кхо Iаьдал лаьттад: Шаьла деникинцаш хиннаб, Ведана бусалба наьха эмират е гIерташ Узун-Хьажа ваьгIав, ГIойтIа Н. Гикало керте вола цIе эскар хиннад. Тоаркхо-хьажий декхар дар, Узун-Хьажийна дIегIалваха, из шийх тешаваь, цун Iаьдал а цул тIехьагIа деникина бIу а бохаргбола кIийле кийчъяр. Партизаний а кердача Iаьдалах дог лазача наьха а гIонца из вIаштIехьадоал. Боков ахьмада очерк Iомаяь баьлча, дешархоша сочинени язъю «Тоаркхо-Хьажий сурт-сибат» яхача темах. Цу тайпарча цхьан сочинене тIа аьннад:«ТIема шераш… Из йист тIаэттача, цхьан юкъа ше даьла Iу, хьажо волга дицде дезача кхоач из. ХIанз керттердар мохк тIалаттача кхерамах кIалхарбоаккхилга дар. Тоаркхо-Хьажий денал тахка еча санна, яр из зама. Цо цIена, гIалат ца доаккхийташ, кхоачашду къонахчун декхар. Из а цун новкъостий а духьаллатт низ болча моастагIий ордингашта. Большевикий гIулакх котдоаккхача, доккхий хIамаш карагIдийннад къоаночоа. Иштта ца хилча, цун сий деш, из лоархIаш хургбацар гIорбаьнна революционераш… ХIана ваьннав Тоаркхо-Хьажа большевикашкахьа? ХIана хиннав из бусалба наьха Iаьдал оттаде гIийртача нахах царг йоаллаш? Жоп цаI да. дуне, нах, вахар дайза волча цунна, цхьаннена ца ховча тайпара, дика ховш хиннад ший къаманна дикагIдар фуд, тIехьенна беркат даргдола никъ малагIа ба. Иштта хул хьаькъал дола, къаман хIама шийчул хьалхатетта саг, къонах. дезагIа долча гIулакхий дукъ хьалкхоабаш дIаихаб уж. Хетаргахьа, уж хьалхара а бац, тIехьара а бац.» Царех тарра сочиненеш хIара шера язъю бархIлагIча классашка дагIача бераша. ХIаравар Гардановс ший дагахьа йита уйлаш ювца ловш хул, цхьайолча вахара моттигий мах бе, ше уж мишта кхетаю дувца хьож. Масала, карарча хана 8 «а» классе ягIача Аушева Айзана укх дешара шера язъяь сочинени чакхъяьккхай лохе доладаьча дешашца: «Сона чIоагIа хоза хийтар, из очерк ешаш. Селла денал долаш, майра волаш, ваьхав ТоаркхоХьажа. Цудухьа вах из, вахарг а ва наьха дегашка». Гарданов Тоаркхо-Хьажа мел лоархIаме хиннав кердача Iаьдала кхетадайташ, ши-кхо масал доаладе лов сона, ер йоазув чакхдоалаш. Цкъадале, большевикаш чIоагIа тешаш хиннаб цох, Н. Гикалос герз эца бIарчча ахчан гали дайта хиннад цунна. ШозлагIа-дале, Сергей Миронович Кировс, ше астрахане волча хана, Яндиев ЗаIамга гIолла совгIата дошо сахьат дайтад хьажочунна. КхозлагIа-дале, Граждански тIом чакхбаьнначул тIехьагIа, Шариатски полка кулгалде оттаваь хиннав Гарданов. Цу хана цунна хьалха лаьттар хиннад, къамашта юкъера машар лорабара гIулакх. Тоаркхо-Хьажа кхелхав 1922-ча шера, ший 72 шу даьннача хана. Укх шера, цун 170 шу дузача хана, МагIалбика района СоагIапча цунна дегIача сийленга юхе хьалхарчул касташха гургба аьнна хет сона школай дешархой, юртахой, хьакимаш. АРЧАКОВ С.

Поделитесь этой новостью у себя в социальной сети, а также добавляйте свои новости на сайт

КОММЕНТАРИИ